Een keiharde zaak

door: Kees Berendsen

 

In zijn serie ‘Nauwe verwanten’ over ontwerpen in de architectuur die op elkaar lijken, schrijft Bernard Hulsman in de NRC van donderdag 10 januari jl. deze keer onder de kop "Alle keien lijken op elkaar" een interessante aflevering over een kopie van een bouwwerk dat eerder klaar is dan het origineel. De Iraaks-Britse architecte Zaha Hadid heeft in Beijing een bouwwerk ontworpen, dat bestaat uit drie keivormige torens. Opdrachtgever is de projectontwikkelaar SOHO China. In Chongqing verschijnt een kopie van dat complex, dat eerder zal verschijnen dan het origineel. Zaha Hadid vond dat ‘filosofisch gezien’ wel spannend, maar haar opdrachtgever kijkt daar toch wat anders tegen aan. Die overweegt een rechtszaak wegens plagiaat. Bernard Hulsman geeft de projectontwikkelaar weinig kans. Niet alleen vanwege de gebrekkige auteursrechtelijke bescherming in China, maar ook – zegt hij – zou zo’n zaak in Nederland weinig kans hebben.Hij vergelijkt daarvoor de casus in China met een zaak die in 2006 in Nederland speelde tussen Zwarts & Jansma Architecten en Holland Railconsult. De laatste had in Zoetermeer een brug ontworpen die sprekend leek op een eerder brugontwerp van Zwarts & Jansma. In een daarop volgende procedure waarin ik als advocaat voor de architecten optrad wees de rechter de stelling dat er sprake was van plagiaat echter af. De belangrijkste overweging daarbij was dat de vorm van deze brug in belangrijke mate bepaald werd door zijn functionaliteit, waardoor auteursrechtelijke bescherming wegens gebrek aan creativiteit gering tot afwezig was. Ik vond dat argument onzin omdat de brug van Zwarts& Jansma uitblonk door creativiteit en omdat met dezelfde techniek ook een heel ander ontwerp gemaakt had kunnen worden. Ook het gebouwencomplex van Zaha Hadid is evenals de brug van Zwarts & Jansma zeker mede het resultaat van een staaltje techniek, maar de vorm van het gebouw wordt daardoor niet of nauwelijks dwingend bepaald. Creativiteit in optima forma dus. Iets anders is de vraag of er sprake is van plagiaat. Bernard Hulsman zegt dat je daar alleen maar van kunt spreken als het gaat om exacte kopieën. Dat is een wijdverbreid misverstand. Ook als de bewerking van het origineel wijzigingen vertoont ten opzichte van het origineel kunnen de totaalindrukken nog heel goed teveel met elkaar overeenkomen en kan er van plagiaat dan toch nog sprake zijn. Alle keien lijken misschien op elkaar, maar de manier waarop Zaha Hadid deze heeft gecomponeerd maakt die compositie zeker tot een creatief werk en de totaalindruk van het keienwerk in Chongqing komt – althans aan de foto’s bij het artikel te zien – wel heel dicht in de buurt van haar werk. Voor de Nederlandse rechter lijkt ze een keiharde zaak te hebben. Jammer dat China niet in Nederland ligt.