De dubbele toets van het auteursrecht

door: Kees Berendsen

 

'Auteursrecht' en 'vrijheid van meningsuiting' is geen gelukig huwelijk. Ze vechten elkaar soms de tent uit, maar van een echte scheiding wil het maar niet komen. Tot elkaar veroordeeld dus. Dat wordt nog crucialer in een wereld waar informatieverspreiding steeds belangrijker wordt. Bescherming van informatie en informatievrijheid staan haaks op elkaar. Een zaak die werd aangespannen door een aantal Franse modefotografen tegen de Franse Staat bracht dat nog eens duidelijk aan het licht. Wat was het geval. De fotografen in deze zaak hadden tijdens een modeshow zonder toestemming foto's genomen en deze op internet geplaatst. Zij werden door de Franse rechter veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding wegens inbreuk op de rechten op het betreffende kledingmerk. De fotografen lieten het daarbij niet zitten en stapten naar de Europese rechter (het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) om het vonnis van de Franse rechter aan te vechten. Eigenlijk was dit de eerste keer dat de afweging tussen auteursrecht en de vrijheid van meninguiting op Europees niveau gemaakt werd. In Nederland hadden we dat al eerder aan de hand gehad, bij voorbeeld in de zaak Scientology Church vs Karin Spaink. Daar won het auteursrecht eigenlijk per definitie. De klassieke redenering was dat de belangenafweging verankerd was in de Auteurswet zelf en dat dat niet nog eens behoefde te worden overgedaan. Het EHRM zette die redenering op zijn kop en verblijdde de tegenstanders van het auteursrecht met een uitspraak die weliswaar niet de aftocht van het auteursrecht aankondigde, maar haar onaantastbaarheid toch wel flink onderuit haalde. Zij zegt in feite, dat een inbreuk op het auteursrecht op zich niet voldoende is om tot een veroordeling te leiden. De handhaving van het auteursrecht moet - ik citeer - 'nodig zijn in een democratische samenleving'. Is die noodzaak er niet, dan wint de vrijheid van meningsuiting het dus van het auteursrecht. Is die noodzaak er wel, dan wint het auteursrecht. De vraag zal dus telkens gesteld moeten worden of die 'noodzaak in een democratische samenleving' er wel of niet is. Gebuik van informatie t.b.v. een publiek debat zal al gauw worden bestempeld als een noodzaak in een democratische samenleving. Gebruik voor commerciele doeleinden zal een dergelijke noodzaak juist niet zo snel met zich meebrengen. Daarmee werden ook de Franse fotografen naar huis gestuurd. De vrijheid van meningsuiting was voor hen geen vrijbrief juist omdat het maken van de modefoto's en het plaatsen daarvan op het internet een commercieel doel dienden. De uitspraak betekende niet meer, maar ook niet minder dan dat de nationale rechter voortaan zijn afweging telkens zal moeten maken en niet automatisch het auteursrecht boven de vrijheid van meningsuiting kan stellen.Op zijn minst een deuk voor het auteursrecht. Wie meent dan zijn rechten zijn 'aangetast' zal zich dus voortaan eerst moeten afvragen in welke context dat plaatsvond en niet blind kunnen varen op de uitzonderingen die de Auteurswet zelf al hanteert. Een dubbele toets dus.